Ka Baibyl – 66 ne 73 tylli ki kot (Bynta 2), la thoh da u Bah Salonsar War

Ha ka bynta kaba nyngkong ba la thoh halor katei ka phang, ngi la iohi bad tip shai kumno ma ngi ki Kristan ngi la ioh ia ki 73 tylli ki kitab jong ka Baibyl, ka Ktien jong U Blei. Bad ngi la iohi kumno ba thik tang kine ki 73 kitab ki long kiba la pyrsad kyrpang U Mynsiem Bakhuid, ym tam ym duna. Naduh u snem 367 HK ba la jer kyrteng U Athansius Bakhuid ia kine ki kot bad naduh u snem 382 HK ba ka Balang Katholik ka la rai pynskhem nyngkong ia ki ha ka Dorbar ha Rome, ngi la ioh ia kane ka ‘canon of scripture’, ka mut ia ki 73 kot jong ka Baibyl. Bad ngi la buh jingkylli ba naei pat ka mih ka Baibyl kaba don tang 66 tylli ki kitab bad mynno la weng noh ia ki 7 tylli ki kot na ka. Ia kata ngin ialeh ban jubab ha kane ka jingthoh harum.

Ka Protestant Reformation jong U Martin Luther

U Martin Luther u im ha ka spah snem ba 15 bad 16, bad u la long u Lyngdoh jong ka Balang Katholik. Ha ka jinglong Lyngdoh jong u, u la hikai, la thoh bad pynmih bun ki kot bad bun na ki hi ki dei kiba sngewtynnat. Hynrei ka jingpaw jong u ka dei ha ka jingleh pyrshah ia ka Balang kaba la sdang naduh ba u la thoh bad pynmih ia ka ’Ninety-five Theses’ ha Wittenburg, Germany ha u snem 1517. Ha katei ka por bad ha ki spah snem ba shuwa, ka Balang ka dang iaid lyngba bun ki jingeh, bad kawei na ki ka dei ka jingjur jong ka jingbamsap hapdeng ki nongialam bad nongpyniaid balang, khamtam ha ka diocese ne jyllaniam jong u, ha Mainz, Germany, ha kaba iadei bad ka jingdie ia ki ‘indulgences’ (yn sa batai kham bniah ha kawei pat ka jingthoh). U la kren pyrshah ia ka jingbamsap bad u la kwah ban khot iakren ia ki nongpyniaid balang. Bad kane ka jingthmu jong u ka long kaba bha, namar ngi dei ban pyrshah bad iakhun ia ka jingsniew, hangno hangno ba ngi lap, na ka bynta ka jingbha bad ka lawei.Ym don kano kano ka jingialang briew ka bym donkam ia ka jingsdang thymmai ne ‘reform’, ka mut ban pynduh ia kaba sniew bad pynneh ia ka ba bha. Bad ka Balang ruh, namar ka jingkdew ne jingiakhih jong U Martin Luther, ka la pynrem jur bad mana ia kane ka jingdie ia ki ‘indulgences’, ha ka Council of Trent ha u snem 1546.

Hynrei kaba sngewsih ka long ba ka khlem kut tang ha ka jingialeh pyrshah ia ka jingbamsap. Lada ngi iaroh ia u Martin Luther ba u la ieng pyrshang ia ka jing bym im jong ki nongialam katkum ka jinghikai, ngi bein ia u pat ba u la kren bad ialeh pyrshah syndon hi ruh ia ka jinghikai. Bad dei hangne ba sa sdang tikna ka Protestant Reformation ha kaba la mih ka jingiapait balang kaba jur. U Martin Luther u la kyntait syndon ia ka iktiar (authority) jong u Pope (uba hiar pateng na u Petrus), ia ki katto katne ki jinghikai ba kongsan jong ka Balang (kiba la sdang naduh ki por jong ki Apostol) bad ruh ia ki katto katne ki kot jong ka Baibyl. Dang bun ban thoh shaphang ki kynrum kynram ba mih na ka reformation, hynrei mynta ngin peit beit thik tang ia kaba ia dei bad ki kot jong ka Baibyl.

Ka Baibyl jong u Martin Luther

Ka ‘Luther Bible’ ka dei ka Baibyl ba la pynmih ha ka ktien German bad ka dei kaba u Martin Luther u la pynkylla ktien na ka Hebru bad Grik. Ka Jutang Bathymmai u la pynmih ha u snem 1522 bad ka Baibyl ba pura (Jutang barim bad ba thymmai) la pynmih ha u snem 1534. U la kyntait 7 tylli ki kitab jong ka Jutang Barim (Tobit, Judith, Baruch, Jingstad, Sirach, Maccabees I, Maccabees II bad ruh katto katne ki dkhot ha ka kitab Daniel bad Esther) bad 4 tylli ki kitab jong ka Jutang Bathymmai (Hebru, Jakob, Judas bad Jingpynpaw). Ym dei ba u khlem shon lang ia kine ki kot ha ka Baibyl ka jong u, u shon tangba u buh ia ki sha dien bad ym ha ka jingpynbeit ne ‘order’ ba ki don mynta. Ia ki 7 jong ka Jutang Barim u thep ha pdeng jong ka Barim bad Bathymmai, bad ia ki 4 jong ka Jutang Bathymmai, u thep sha dein duh jong ka Baibyl bad u da thoh shaphang jong ki ba kim dei kiba ryngkat bad kiwei de ki kitab kiba la pyrsad kyrpang U Mynsiem Bakhuid. Bad ki don kiwei de ki jingthoh jong u ha kaba u la pynrem jur bad kren bein shaphang kine ki kot. (ym don jaka hangne ban pynmih lut ia ki jingkren jong u).

Ngi tip ruh ba ha ka jingpynbor jong ki nongbud jong u, khamtam ha u secretary jong u, u Philip Melanchthon, u Martin Luther u la pdiang biang ia ki 4 tylli ki kot jong ka Jutang Bathymmai, bad u la thep biang ia ki ha ka jingpynbeit ba ngi iohi mynta. Hynrei ia ki 7 tylli ki kot jong ka Jutang Barim, u khlem pdiang shuh bad u pdiang beit tang 39 tylli ki kitab. Kine ki 7 tylli ki kitab kim don ha ka Jutang Barim ha ka ktien Hebru bad ha ka Masoretic Text, hynrei ki don ha ka Jutang Barim ha ka ktien Grik (ka Septuagint, Greek Old Testament). Ka Septuagint ka dei ka kitab ba U Jisu bad ki Apostol ki ju pyndonkam ha ka spah snem ba nyngnong, ha ka por ba ki iathuh khana ne shim dkhot na ka Jutang Barim, bad don bun ka sabut ba lah ban pynskhem ia kane.

Don sa kawei ka nia ba u la ai ban ym pdiang ia ki 7 tylli ki kot bad kata ka dei ba ka Council of Jamnia kaba la khot da ki rangbah Ju ha u snem 90 HK, ka la khang ia ka canon jong ka Jutang Barim bad ka khlem jied ia kine ki 7 tylli ki kot. Ban shu batai lyngkot, kane ka long ka bym shong nongrim, namar ha u snem 90 HK, ia U Jisu lah dep kha, u lah dep iap, u lah khie im biang, lah dep pyrsad mynsiem ha ka Balang, bad lah kiew sha bneng baroh. Ka bor ‘ban teh ban khum’ kam don shuh bad ki Ju hynrei bad ka Balang ka jong u, bad dei ia ka Balang ba ngi dei ban sngap, ym ia ki Ju. Bad katei ka dorbar ka khlem jied hi ia kawei ruh ka kitab jong ka Jutang Bathymmai, kiba kat ha u snem 90 HK lei lei, lah dep thoh lut. Bad ka sabut ba kham bniah lei lei ka kdew shai ba khlem don hi kata ka Council of Jamnia jong ki Ju, bad wat la ka dei tang ka jingialang ba rit ruh, khlem ia tai nia ei ei halor baroh ki kot jong ka Jutang Barim, tang jong ki 2 ne 3 kitab.

Ka Baibyl ba don tang 66 tylli ki kot

Dei na kane ka Protestant Reformation kaba la khie ha u spah snem ba 16, ba sa pait ka Balang Kristan jong ngi bad sa mih ki kynhun bapher bapher, la kumno kumno ym duna ia ka 10,000 mynta (don kiba ong ba ka la kot sha ka 40,000 eiei mynta). Bad baroh kine ki kynhun ki bud beit ia ka Baibyl jong u Martin Luther, ka mut ka Baibyl ba don tang 66 tylli ki kitab. Bad dei na kane ka daw ba mynta, sa don ka Baibyl ba pura ba don baroh 73 tylli, bad ka Baibyl ba don tang 66 tylli ki kitab. Paralok, ka jingkylli ba ngi dei ban buh ha lade ka long balei ngin sngap ia u Martin Luther, uba wat la u dei u rangbah ne lyngdoh Kristan, u dei tang u wei u briew u bym don bor kyrpang ban kren na ka bynta ki paid riewngeit Kristan baroh. Naei u ioh bor ban weng ne ban thep kot katba u mon, na ka Baibyl ka Ktien jong u Blei, kaba naduh ki por barim, la dep pynskhem ka Balang Katholik ia ki 73 tylli ki kot jong ka. Kynmaw paralok ba U Jisu u kdew shai ia ngi ba iano ngi dei ban sngap haba don kano kano ka jingiakynad hapdeng ar ngut ki Kristan, ynda lah dep ia kren para ma ki, bad hakhmat ki sakhi ruh bad ym don jingmynjur — :

“.. te iathuh ia ka kam baroh ha ka Balang. Bad lada um sngap ia ka Balang ruh, te leh ia u kum u jentil ne nongkhrong khajna.” – Matheus 18:15-17

Bad ha kawei ka jaka pat, u ong,

“Jar uba shah skhor ia phi, u shah skhor ia nga, jar uba kyntait ia phi,u kyntait ia nga.” – Lukas 10:16

Jingpykut bad jingkyntu

Te paralok, mynta ngi la iohi khyndiat shaphang ka histori jong ka Baibyl, ha kaba iadei bad ka ‘canon’ ne jingjer jong ki kot jong ka Baibyl. Ngi la ioh ia ka ‘jingtip’ kaba nga kyrmen ka lah shai hi katto, hynrei ka jingkylli kaba kham kongsan ka long, kan myntoi aiu kane ka ‘jingtip’ ia ngi. La ka Baibyl ka kham khia ne kham sting kan ktah aiu ia ngi. Kaba kongsan tam ka long ba ngi dei ban im ne ban pynjanai ialade katkum ka hok kaba ngi tip.U briew u bym nang ban pule puthi hynrei kat kaba u iohsngew na u nongialap, u ialeh tyngeh bad kut jingmut ban pynjanai ialade katkum kata ka hok ba u la iohsngew —- u kham khraw uta ban ia ngi kiba buh ia ka Baibyl ha khiehthiah bad pule man ka sngi hynrei ki bym mon ban im ne ban pynjanai ia la ka jingim katkum ki kitien ba ngi pule. U briew uba don tang 4 tylli ki kot (ki Gospel) bad uba puson halor ki ktien jong ka bad uba isih ia ka pop bad iakhun tyngeh ban im katkum ki ktien ba don ka ha kine ki 4 tylli ki kot, u kham khraw uta ban ia uba don baroh kawei ka Baibyl kaba khia hynrei u bym khih shi shympriah kti ruh ban pynjanai ialade, ban iarap ia kiba duk, ban saphriang ia ka Gospel. Hynrei lada ngi dei kiba mon shisha ban im katkum ka Ktien U Blei, bad ngi ialeh shisha ban pynjanai ialade katkum ka hok, ah katno kan long kaba bha lada ngi ioh ia baroh ki kitab jong ka Baibyl. Ka jingtip bad jingmut jong ngi kan kham iar, ban ngin kham lah ban pynjanai ialade katkum kata ka jingtip.

Ngi dei ban sngewthuh ba kam dei ka jingbakla ne ka pop jong nga ne jong phi, ne ka jong i Mei i Pa jong ngi, ne ka jong ki nongialam jong ngi mynta ba ngi don ka Baibyl kaba 66 ne 73 tylli ki kot. Ka jingkulmar ka dei kaba lah jia lah 500 snem mynta.  Kane ka jingthoh jong nga mynta ka dei tang ka jingpynshai ia ka histori bad ia ka jingshisha. Aiu ngin leh da lah shai bad lah tip, ka shong ha ngi shimet.

Ha ka bynta kaba lai, ngin peit beit thik tang ia kita ki 7 tylli ki kot (Tobit, Judith, Baruch, Jingstad, Sirach, Maccabees I, Maccabees II bad ruh katto katne ki dkhot ha ka kitab Daniel bad Esther) bad ngin pyni kumno ka Jutang Bathymmai ka iahap bad sei nia / reference na kine ki kot. Bad nga kyrmen ba ngin ym don jingthut shuh halor ka jingpyrsad Mynsiem (inspiration) jong ki.

To U Blei un kyrkhu ia phi.

 

What Next?

Recent Articles

Leave a Reply

Submit Comment

*