New Delhi, Kyllalyngkot 02: Naduh ka jinglaitluid haduh kaba kut jong ka spah snem kaba 20, ka India ka la treikam hapoh ka rukom treikam kaba la pynbeit bha kaba la saindur na ka bynta ka ioh ka kot kaba la iada. Wat hadien ka jingpyllaitluid, kane ka dei kawei ka bynta kaba ym shym la ktah. Ka jingmih jong ka ka long kaba jur bha: ha ka ri kaba pahuh ki nongtrei, ki kompeni ki kiar na ka jingbei tyngka kaba bun ki nongtrei.
Kata ka jingbym ryntih jong ka ain treikam kaba khanglad ia ka jingshim kam khatduh la pynbeit ha u snem 2025. Ki jingpynkylla ha ka kam bad ka VB-G RAM G khatduh khatwai ka pynlong ia ka India ban pdiang ia ki nongtrei ba pahuh jong ngi ha ka ioh ka kot ba pura jong ngi ha ki jaka sor bad ki jaka nongkyndong jong ka India.
Ka ain treikam, ka jingiada ia ka imlang sahlang, ka ioh kam ioh jam ha ki jaka nongkyndong bad ka polisi jong ki karkhana ki iadei ha ka sien kaba nyngkong, kaba ialam ia ka India sha ka rukom treikam kaba iada ia ki nongtrei katba ka plie lad ia ka ioh kam ioh jam ba ryntih bad ka jingheh.
Ka jingioh jinghikai na kiwei pat ki ri ba bun ki nongtrei, Ngin sdang na ki ri kiba la iakynduh ia kajuh ka jingeh kum ka India: ka jingbun palat ki nongtrei. Ha ki snem 1990 bad sdang jong ki snem 2000, ka China, Vietnam bad Indonesia ki la saindur ia ki ain treikam ban shim ia ki nongtrei sha ki kam shna tiar kiba heh da kaba pynlong ia ka jingshim kam kaba lah ban tip lypa bad ban pyniaid ia ka jingbud ryntih.
Ka India ka la iaid sha kawei pat ka lynti, da kaba buh ia ki jingioh jingmynjur kiba bun bad ki jingdain kuna kiba pynduh mynsiem ia ka jingbei tyngka ka bym plie lad ia ki jingbei tyngka ha ki kam kiba donkam bun ki nongtei bad ialam ia ki kompeni sha ka jinglong bym ryntih.
Kata ka lynti mynta ka la kylla, ha ki iew treikam ha sor bad nongkyndong. Da kaba pynïasoh lang ïa 29 tylli ki aiñ treikam ha ki saw tylli ki labour code, ka India ka la pynsuk ïa ka jingbud ryntih kham bun ban ïa kiwei kiwei ki ri, ka la pynïahap ïa ki ha ki jingïada ïa ki nongtrei, bad ka la ïaid shakhmat ha ka jingplie lad ban ai kam.
Ha ki jaka nongkyndong, ka jingpynkylla na ka MGNREGA sha ka Viksit Bharat–Rozgar bad Ajeevika Mission (Gramin) ka pyniahap ia ka ioh kam ioh jam bad ka jingmih, ka wanrah ia ka jingsangeh kaba 60 sngi ha ka por ba jur ka aiom bet bad ot khnang ban iada na ka jingduna ki nongtrei ha ki lyngkha, bad ka pyniadei ia ka jingtrei bad ki jingdon jingem kiba neh.
Ka jingmih ka long ka rukom peit ia ki kam bylla kaba kham pynkhreh ban bei tyngka ban ïa ka China, Vietnam ne Indonesia, kaba pynïasoh lang ïa ka jingsuk ban bud ryntih, ka jingïada kaba iar ha ka imlang sahlang bad ka jingpynrung kam kaba heh, khlem da pyntlot ïa ki jingïada, ha kylleng ki karkhana bad ki jaka rep.
Ka jingpynkylla ia ka kam: na ka jingphiah sha ka jingtreikam, Pyrkhat ia kawei ka jaka shna tiar kaba rit kaba don kumba 100 ngut ki nongtrei. Da ki snem, ka jingroi ka wan ryngkat bad ka jingkhuslai. Ka jingpynrung kam sa katto katne ngut ka mut ban iaid lyngba ka jingkyllain jong ki ain treikam, ban thep bun tylli ki jingpynrung kyrteng, ban peit ia ki jingkyntiew kyrteng kiba bun, ban jubab ia ki jingjurip na ki bor bapher bapher, bad ban iakynduh ia ka jingma ba wat ka jingbakla kaba rit eh ha ka rukom treikam ka lah ban ialam sha ka jingshah pynshitom katkum ka ain. Bun ki kam khaii pateng ki la leh ia kajuh ka jingkhein: ka kham shngain ban sah kaba rit, ka bym ryntih, bad duna ki nongtrei ban ia kaba pynheh.
Kata ka jingmut jingpyrkhat ka sdang ban kylla ha u snem 2025. Da kaba pynïasoh lang ïa 29 tylli ki aiñ treikam jong ka sorkar pdeng kiba iadei bad ki kam bylla sha ki saw tylli ki Labour Code, ka rukom treikam ka kylla na ka jingbun ki kynrum kynram ha ki kyndon sha ka jingshai.
Ka jingbud ryntih ka long kaba suk lyngba ki jingpynrung kyrteng kiba tang shisien, ki laisen bad ki jingai jingtip; ki jingpeit bniah ki kylla na ka jingwad ia ka jingbakla sha ka jingpynsuk; bad ki jingbakla ba man ka por kim khring shuh ia ki jingma kiba lah ban mih na ka kam beain.
Kaba kongsan ka long ba ka jingpynsuk kam wan ha ka jingduhnong ka hok jong ki nongtrei. Ki jingïada ïa ka bainong ki long na ka bynta baroh, ïa ka jingryntih hapdeng shynrang bad kynthei la tei ha ka aiñ, ka jingïada ha ka imlang sahlang ka bteng sha ki nongtrei ba shipor, bad ki nongbylla ba wan na kiwei kiwei ki jaka ki ïoh ïa ka lad ban p-ynkynriah. Ka jingpynrung kam kaba ryntih kam sngew shuh kum ka jingma ban pyniaid, hynrei ka sienjam kaba lah ban shim da ka jingsngew skhem, kaba plie lad ia ka jingroi, ka jingiada bad ka jingpynheh.
Ka iarap ia ki karkhana ban kiew shaphrang bad ban pynrung kam, Da ki snem, ka jingkiew shaphrang hi ka wan bad ka jingpynshitom. Pyrkhat ïa ka kompeni shna tiar kaba la nang jan sha ka jingheh: shisien ba ka la tam ïa ka T.4 klur ha ka pisa ba la siew, ka la duh noh ïa ka kyrdan kompeni kaba rit bad la wanrah ïa ka sha ka jingbud ryntih kaba kham heh ha ka por ba ka donkam ban thung shuh shuh ïa ki nongtrei, kum ki jingkheiñ pisa ba donkam, ki jingdonkam ba kham bniah jong ka board bad ka jingpeit bniah jong ka kompeni, bad ka jingpynrung kyrteng kaba kham bniah man la u snem bad ka Registrar of Companies. Bun ki kam ki la jubab da kaba buh kyndon ia ka jingheh, ban phiah ia ki jingtreikam lane ban sah khlem jingpynskhem.
Kata ka la kylla ha u snem 2025. Ki kompeni mynta ki lah ban kiew haduh T.10 klur ha ka pisa ba la siew katba ki dang sah kum ki kompeni barit, katba ki pud bei tyngka jong ki MSME ki la kiew 2.5 shah bad ki jingmih ki la kiew 2 shah. Ka jingroi kam wanrah shuh ia ka jingbud ryntih kaba kynsan; ka plie lad ban pynskhem ia ka kam, pynheh bad thung kam, kaba pynlong ia ka jingplie ki lad ioh kam ba la ialam da ki karkhana kum ka jingjied kaba don jingmut ban ia ka jingma kaba iadei bad ka ain.
Da ki snem, ki aiñ treikam ki la pynduh mynsiem ïa ka jingpynrung kam kaba ryntih, namar ki nongpyntreikam ki kiar na kaba pynrung kyrteng ïa ki nongtrei ha ka provident fund namar ka jingma jong ka jingkitkhlieh, ki jingsiew kiba sah, bad ki jingpynshitom kiba jur wat na ka bynta ki jingbym siew kiba ïadei bad u nongpyntreikam barim jong u nongtrei.
Kane ka jingbym thikna ka la pynlong ia ka ioh kam ioh jam kaba ryntih kaba don jingma, katba ki kyndon sei pisa kiba eh ki pynlong ia ki nongtrei ban ym lah ban ioh ia ka pisa ba ki la pynlang ha ka por ba ki don ha ka jingeh. Kata ka la kylla ha u snem 2025, haba ka Employees’ Provident Fund Organisation ka la ailad ban pynrung kyrteng tang shisien ïa ki nongtrei kiba la shah kyntait mynshuwa khlem ki jingdain kuna ba mynshuwa bad ka jingpynsuk ban sei pisa. Da kaba pynbeit ia ka jingioh bynta ha ki 12 bnai bad haduh 75% na ka korpus kaba lah ban ioh mynta, ki jingpynkylla ki la pynduna ia ka jingma ban thung kam bad pynsted ia ka jinglong ryntih.
Ka ioh kam ioh jam ha ki jaka nongkyndong: ka jingpynthymmai ia ka rukom treikam jong u snem 2005 na ka bynta ka ioh ka kot ha u snem 2047
Ka jingpynkylla kaba ar kaba khraw ha ka kam bylla jong u snem 2025 ka la pynlong ïa ka liang pyrshah ban bitar namar ki daw kiba bakla lut. Ym don ba kynthoh pyrshah ia ka jingshisha ba ka MGNREGA ka la iarap ban kyntiew ia ka ioh ka kot ha ki jaka nongkyndong, hynrei ka long ruh kaba shai ba kam shym la thaw ia ki jingdon jingem kiba neh bad kam shym la lah ban iaid ryngkat bad ka jingkylla stet ka ioh ka kot ha ki jaka nongkyndong.
Haba la sdang ia kane ka skhim ha u snem 2005, palat 2 na ka 5 ngut ki briew ha ki jaka nongkyndong jong ka India ki im hapoh u lain ka jingduk; mynta, don duna ia ka 2 na ka 50 ngut kiba leh kumta—ka jinghiar kaba shiphew shah. Katba ki kam MGNREGA kiba la buh ha ka aiom bet bad ot ki la pynmih ïa ki jingduna nongtrei ka bym iahap bad kyntiew ïa ka jinglut jong ki nongrep. Kine ki jingkylla ki la pynlong ia ka jingpynkylla kaba ym lah ban kiar.
Halor kane ka jinglong jingman, ka Viksit Bharat–Guarantee for Rozgar bad Ajeevika Mission (Gramin) Act, 2025 ka pyni ïa ka jingpynkylla kaba kongsan. Katba ka jingkyntiew ia ka jingpynthikna katkum ka ain la kyntiew sha ka 125 sngi, ka ain thymmai ka la ai ka jingsangeh kaba 60 sngi ha ka aiom bet bad ot ban pynthikna ba ki nongrep kin ioh ia ka jingtrei.
Ka pynleit jingmut ruh ha ki 4 tylli ki bynta kum ka jingpynbiang ia ka um, ki jingdon jingem ba kongsan ha ki jaka nongkyndong, ki jingdon jingem kiba iadei bad ka kamai kajih bad ka jingpynduna ia ki jingjia lynshop ki bor ka mariang ban pynthikna ka jingthaw ia ki jingdon jingem kiba neh ha ki jaka nongkyndong.
Baroh ki jingdon jingem ba la thaw la pynïasoh lang ha ka Viksit Bharat National Rural Infrastructure Stack, kaba pynthikna ïa ka rukom treikam jong ka ri kaba ïatylli bad kaba iatreilang na ka bynta ka roi ka par.
Ha ka sien kaba nyngkong naduh ba la ïoh ïa ka jinglaitluid, ka polisi treikam jong ka India ka sangeh ban pynïaid ïa ka mynnor bad ka sdang ban plie lad ïa ka lawei, da kaba shim ïa ka kam ym kum ka jingeh ban tehlakam, hynrei kum ka nongiatreilang ha ka roi ka par, ka burom bad ka jingkylla ha ka ri.
Na ki khajna ba la shim sha ka jingpynkylla kaba peit ia ki nongshong shnong: Ka jingkylla ha ka khajna jong ka India ha u snem 2025
Ha u snem 1930, ka jingpyrshah jong u Mahatma Gandhi ia ka khajna na ka bynta ka mluh ka la pyni kumno ka jingsiew khajna ka bym iahap ka lah ban pyniakhlad ia u nongshong shnong na ka jylla. Ka la long ka jingpynkynmaw kaba shai ba haba ki khajna ki long kiba ym iahap ne kiba palat, ki pynduh ia ka jingshaniah bad ia ka jingiateh ha ka imlang sahlang. Hadien sawphew snem, ka India ka la sakhi sa kawei pat ka jinglong kaba kham palat ha kaba ka Indira Gandhi ka la kyntiew ia ka khajna sha ka 97.5% kaba phylla.
Kane ka pateng ka la pynmih ia ka jingbym shaniah hapdeng u nongsiew khajna bad ka jylla. Da ki phew snem, ka jingbud ryntih ka la long kaba la wanrah da ka jingtieng. Ka la pynshlur ia ka jingkiar ban ia ka jingnoh synniang kaba radbah. Dei halor kane ka jinglong jingman ba ki jingpynkylla khajna jong ka sorkar Modi, kiba la sdang 8 snem mynshwa bad kiba la pynïaid shakhmat da ka jingkut jingmut ha u snem 2025, ki pyni ïa ka jingïapher kaba shai na ki por ba la leit noh.
Hapoh kane ka jingkylla ka don ka jingmut jong ka Laffer curve ba ki dor khajna kiba rit ki long kiba duna bha na ka bynta ka jingpynmih khajna bad kyntiew ia ka nongrim ba iadei bad ka khajna. Kumta ki jingpynkylla ha ka khajna jong ka India ha u snem 2025 ki pyni ym tang ïa ka jingkylla ha ka liang ka pisa tyngka, hynrei ha ka jingmut jingpyrkhat, na ka jingpynbor sha ka jingïatreilang, bad na ka jingbym shaniah sha ka jingïateh kular ba thymmai ha ka imlang sahlang hapdeng ka jylla bad ki nongshong shnong.
Ka Jingshisha shwa ka GST: Ka jingïaphiah, ka jingjah pisa bad ka jingbym shaniah, Ha ka por jong ka VAT, ka jingbun ki khajna bym thikna ka la pynmih ïa ka jingkulmar kaba khraw ha kaba ki jylla ki la iai pynkylla ïa ki dor VAT, da kaba iehnoh ïa ki slab ba ryntih jong ka 0%, 4%, bad 12.5%.
Ha ka jingshisha, wat hapdeng ki jingmaham kiba shai, ki jylla ki la kyntait ïa ka jingai jingmut ba la kdew jong ka CAG ha ka kaiphod jong ka ha u snem 2010 pyrshah ia ka jingpynjari sa kiwei kiwei ki khajna, hynrei ki khajna ha ka thaiñ ki dang ïai bteng. Kane ka la pynmih ia ka jingkulmar bad jingiaphiah, ha kaba kawei pa kawei ka jylla ka pyntreikam ia la ki jong ki kyndon jingbud ryntih, ki jingpynshitom, bad ki rukom treikam.
Ki jingktah na kata ka la long kaba jur. Ka jingpeit bniah kaba tlot bad ka jingpyntreikam ka bym iahap ka la pynshlur ia ka jingphetwir. Uwei na man la ki arngut ki nongdie jingdie u pyrshang ban lait na ka khajna, bad tang ha kawei ka khep, hynriew ngut ki nongdie ki la ioh ia ka jingpyllait kaba shongdor T.1,026 klur khlem ki kot ki sla kiba biang.
Ki jingpynkylla ia ka Next-Generation GST (2025): Ka jinglong kaba suk kum ka rukom treikam, Ka jingwanrah ia ka GST ha u snem 2017 ka long kaba kongsan. Ka la pyniatylli ia ka India sha kawei ka iew, ka la pynkut noh ia ki khajna kiba ban kawei halor kawei, bad ka la buh ia ka nongrim na ka bynta ka rukom lum khajna kaba shai. Hynrei, ki jingbym shai ha ki dor bad ki jingpyniapher ki la ialam sha ki jingiakajia bad khlem pep ka la don ka jingeh kaba khraw ha ka jingbud ryntih bad kumjuh ruh ha ka jingpynrung kyrteng.
Kum ka nuksa, to ngin peit ïa ka kam ba iadei bad ki jain, ïa ki jingshakri kum ka jingsait bad jingwieh rong la siew khajna haduh 5% kum shi bynta jong ki “jingshakri ia ka kam ba la trei,” katba ki rukom treikam kum ka jingpynkhuid, ka jingshon kot, bad ki jingpynkhuid da ki dawai ki la khring 18%. Kane ka la ialam sha ka jingkulmar kaba jur halor ka jingpyniabynta bad ka la wanrah ia ki jingiakajia ha ka khajna.
Da ka jingithuh ia kine ki jingeh, ka sorkar Modi ka la wanrah ia ki jingpynkylla ha ka Next-Generation GST ha u snem 2025, kaba la ai ia ka jingpynsuk kaba don jingmut naduh ba la sdang ia ka GST. Ia ka rukom la pynbeit ryntih ha ki artylli ki slab kiba shai, 5% bad 18%. Ha kajuh ka por, la pynshai ruh ia ka jingpyniapher ia ki tiar, la pynsuk ia ka jingbud ryntih bad la pynsuk ia ka jingpynrung kyrteng.
Ha kine ki 8 snem ba la leit noh, ka sorkar ka la sngap ia ki kam khaii pateng bad ki jylla, da kaba shim ia ki jylla kum ki nongiatreilang kiba iaryngkat ha kaba pyntreikam. Kane ka rukom treikam kaba iatreilang ka la pynthikna ba ia ki jingpynkylla la pyntreikam ryntih.
Ki jingpynkylla ia ka GST ha u snem 2025 ki la long kham palat ban ia kaba pynsuk ia ki khajna; ki la wanrah ia ka jingdawa mar ha ki kam bapher bapher.
Ka India ka la ioh ia ka jingdie kaba heh tam ha ka Diwali kaba long T.6.05 trillion ka jingkiew palat 25% na u snem ba la dep bad ka la sakhi ia ka jingdie kaba khlain tam ha ka Navratri ha kine ki shiphew snem. Kumjuh ruh ka jingdie kali ha u bnai Risaw 2025 ka la kiew da 40.5% ka jingkiew kaba heh tam ha baroh ki por.
Ki nongkynthoh kiba la kynthoh ba ka jingpynsuk ia ka GST bad ka jingpynbeit ia ki dor kan pynduna ia ka jingmih na ka khajna ruh la pynshisha ba ki bakla. Ha u bnai Risaw- Naiwieng 2025, ka jinglum GST baroh ka long 2.8% kaba kham heh ban ïa kajuh ka samoi ha u snem 2024, wat hapdeng ka jingpynhiar kaba jur ha ka GST.
Ka jingpynhiar ia ki dor GST bad ka jingkyntiew ia ka pud jong ka jingpyllait I-T kan iarap ia ki longing ban tyngkai haduh T.2.5 lak klur man la u snem. Baroh ki jingsiew life bad health insurance jong ki briew kin don ka 0% GST, kaba hiar na ka 18%. Kamut lada ka base premium kaba T. 20,000 ka la don T. 3,600 ka GST (18%), kaba wanrah ïa ka jingsiew kaba T. 23,600. Hadien ka jingpyllait, phi siew T.20,000, ka jingpynlang pisa kaba T.3,600.
Ki jingpynkylla ia ka GST next-gen, kin ialam sha ka jingtyngkai kaba 13% ha ki jingsiew na ka bynta ki jingdonkam ha iing kum ki marbam bad ki jingdonkam ba man ka sngi, katba u nongthied kali barit baria u lah ban tyngkai haduh T.70,000. Ka jingthied AC kan ialam sha ka jingtyngkai kaba T.2,800 namar ba la pynduna ia ka dor GST jong kine ki mar na ka 28% sha ka 18%.
Da kaba pynbeit ryntih ia ki slab GST bad pynjem ia ka jingban khia ka khajna ha baroh ki tiar kiba donkam bad tiar kiba ki briew ki kwah ban don, ka sorkar ka la wanrah ia ka jinglong jong ka jingpynlut kaba sngewskhem bad ka jingdawa kaba neh.
Ka jingpynkylla ia ka khajna na ka bynta kiba pdeng ka ioh ka kot
Ka jingiaid lynti jong ka India ha ka khajna na ka bynta ka kamai ka pyni ia ka jingkylla ha ka ioh ka kot jong ka. Ka Indira Gandhi, ka juk jong ka jingshim khajna, ha kaba ki dor khajna ki la poi sha ka 97.5%, ka la pynskhem ia ka jing bym siew khajna bad ka jingbym shaniah. Hadien da ki phew snem, wat hapdeng ka jingplie lad, ka jingai jingiarap ka dang long kaba duna, ha u snem 2014; Ia ka jingpyllait ia ka khajna na ka jingkamai la buh pud haduh T.2 lak, ka bym dap na ka bynta ka ioh ka kot kaba nang kiew ha ki jaka sor.
Ka Sorkar Modi ka la pynduna ïa ka jingban khia ka khajna ha ki briew kiba pdeng ka ioh ka kot, da kaba buh hakhmat eh ïa ka jingïahap jong ki polisi ban ïa ki lad ki lynti kiba ju jia man ka por. Ha kine ki shiphew snem ba la dep, ka jingpyllait ia ka khajna na ka bynta ka jingkamai ka la kiew na ka T.2 lak ha u snem 2014 sha ka T. 12 lak ha u snem 2025, kaba ai jingpyllait kaba 6 shah.
Na ka bynta ki nongtrei ba ioh tulop, hadien ba la khein ia ka jingpynduna kaba ryntih kaba long T.75,000, ka jingthew ba khlem khajna kaba treikam mynta ka long T.12.75 lak ha ka shisnem.
U nongsiew khajna ha ka rukom siew khajna kaba thymmai uba kamai T.12 lak un ioh ia ka jingmyntoi kaba T.80,000 ha ka khajna. Katba u briew uba don ka jingkamai kaba T.18 lak un ioh ia ka jingmyntoi kaba T.70,000 ha ka khajna.
Naduh ka khajna na ka bynta ka mluh haduh ki dor khajna na ka bynta ki jingkamai ba la shim noh, ka histori jong ka India ka pyni ba ka jingsiew khajna ka bym biang ka pyntlot ia ka jingshaniah bad ka jingroi. Ki jingpynkylla khajna jong ka sorkar Modi ha u snem 2025 ka pyni ia ka jingpynkylla kaba kongsan na kata ka por ba la leit noh. Da kaba buh hakhmat eh ia ka jinglong kaba suk, kaba ryntih, bad kaba shai, ka jylla ka la pynkhlain ia ka jingbud ryntih katba ka pynkhlain ia ka jingpyndonkam.
Ha u snem 2025, ka jingsiew khajna ha India kam dei shuh ka atiar ban synshar. Ka dei ka jingiatreilang, kawei kaba ithuh ba haba ki nongshong shnong ki shaniah bad ki rukom treikam ki long kiba suk, ka ioh ka kot ka ai jubab da ka roi ka par.
