Ampati, Jylliew 1: Ka District Tobacco Control Programme (NTCP) bad National Oral Health Programme (NOHP), South West Garo Hills, ka la rakhe ia ka World No Tobacco Day 2026 ha Bidamong Educational Foundation School, Dengasi, ha ka sngi nyngkong lem bad ka jingthmu ban pyn husiar halor ka jingktah jong u duma bad iada ia ki khynnah bad samla na ka jingkyrni dih duma.
Ia katei ka prokram kaba la pynlong hapoh phyllaw skul, la pyniaid da u Dr. Challang R. Sangma, u doktor ba sumar ia ki bniat jong ka Ampati Civil Hospital bad la sakhi ia ki nongiashim bynta jong ki nongtrei ka koit ka khiah, ki nongialam ka imlang sahlang, nonghikai, khynnah skul bad ki dkhot jong ki paidbah.
La sdang ia kane ka prokram da ka jingkren pdiang sngewbha da u Dr. Timchida A. Marak, Medical Officer In-Charge, Garobadha PHC, uba la pdiang sngewbha ia ki riew don burom bad ki nongiashim bynta.
La don ruh ka jingrwai pdiang sngewbha da ki khynnah skul jong ka Bidamong Educational Foundation School da kaba buh ia ka sur na ka bynta ka prokram pyn husiar.
Haba kren kum u kongsan ha kane ka sngi, u Dr. Cornelius R. Marak, District Nodal Officer (NTCP & NOHP) ka South West Garo Hills, u la pynpaw bad kdew shai halor ki jingma kiba khraw kiba don ha ka jingdih duma bad ka jingswai ia ki kynja pyn buaid, khamtam eh hapdeng ki khynnah bad ki samla.
U la batai kumno ki karkhana duma ki ju pynshoi ia ki samla da ki jingsong ne packing kiba itynnad, ki jingiwbih bad ki rukom pynkhring kiba shet shukor ia ki samla bad ki khynnah.
Da kaba kyntu ban iatreilang, u la kyrpad ia ki kmie ki kpa, ki nonghikai, bad ki dkhot ka imlang sahlang ban iatreilang ha ka ban iada ia ki khynnah na ka jingdih duma bad ban pynshlur ia ka jingim kaba koit ba khiah, kaba lait na ka duma.
Ka prokram ka kynthup ia ka skit pynshai halor ka jingdih duma bad ka jingpyndih drok kaba la pyni da ki khynnah skul, kaba pynpaw shai ia ki kyntien shaphang ka jingkiar, ka jingsumar ialade, bad ki jingma jong ka jingdih pynbuaid.
Haba kren ha katei ka prokram, ka Hema R. Marak, ka nongmihkhmat ka shnong, ka la kyntu ia ki khynnah skul ban bud ia ki rukom im kiba bha bad ban noh-synniang shisha sha ka jingkoit-jingkhiah bad ka roi-par ka imlang-sahlang.
U principal ka skul ruh u la kren ha ka jingialang, da kaba kynthah jur halor ka jingdonkam ban pynneh pynsah ia ka mariang kaba khuid bad kaba koit, bad ki la kyntu jur ia ki khynnah skul ban kiar na u duma bad ki mar ba iadei bad u.
Ka Dr. Ladya M. Marak, SDMHO, Ampati, ka la kren shaphang ki jingpang bapher bapher kiba ktah ia ki samla bad ka la pynshlur ia ki khynnah skul ban pynneh ia ka jinglong kaba khuid bad ka rukom im kaba koit kaba khiah.
Katba ka Sengatchi Marak, Chief Legal Aid Defence Counsel, ka la pynshai halor ki kyndon ain jong ka Cigarettes and Other Tobacco Products Act (COTPA) bad ka la kren shaphang ka jingdonkam ban pynurlong ia ki lad jingiada na ki jait kynbat ba pyndih pynbuaid ha ka distrik.
La pynbud ha katei ka prokram da ka jingshad dustur Wangala kaba la iashim bynta da ki khynnah skul, ka pyni ia ka riti dustur bad ka niam ka rukom kaba riewspah jong ka jaidbynriew Garo.
Kum u kongsan, u Emphul Ch. Marak, SDSEO, Ampati, u kyntu ia ki khynnah skul ban iaineh ha ka jingpule bad ka lawei jong ki, da kaba kiar na u duma, ki kyiad, ki drok bad kiwei ki kynja jingktah basniew.
Katba ka C. N. Marak, Junior Rural Development Officer (JRDO), ka la kren halor ka jingktah ba sniew jong u duma bad kyrpad ia ki samla ba kin jied ia ka jingim kaba koit ba khiah.
Kum shi bynta jong kane ka jingrakhe, la dep sam ia ki khusnam sha ki nongjop jong ka jingiashim bynta ha ka jingiakop kylli jingkylli kaba dei shaphang ka jingpynshai paidbah shaphang ki jingma iaka koit ka khiah na ka jingdih duma.
La pynkut ia katei ka prokram da ka jingkren ai khublei da ka Dr. Sonami G. Sangma, Dental Surgeon, Ampati Civil Hospital, kaba la pynpaw ia ka jing sngew nguh ia baroh ki riew don burom, ki nongpyniaid ia ka skul, khynnah skul bad ki nongiashim bynta na ka bynta ka jingkyrshan bad jingiatreilang jong ki.
Nalor ka prokram ban pynshai paidbah, la pynlong ruh bun jait ki jingsumar bad ki kam iada koit khiah, kaba kynthup ia ka jingsumar iadei bad ka koit ka khiah baroh, ka jingtest bniah ia ki bniat bad ka shyntur.
Ka jingtest bniah ia ka pang TB, ka jingtest ia ki jingpang ia bit bad bym ia bit, ka jingai jingmut bad ka jingpynshai halor ka jingpang ha ka bor pyrkhat, ka jingtest ia u HIV, ka jingiaknieh jubab bad ka jingsam khlem siew dor ia ki kynja sumarbniat (dental kits) sha ki khynnah skul.
Ka jingrakhe ka la pynsngewthuh shai bha ia ki khynnah skul, ki nonghikai, bad ki dkhot ka imlang sahlang shaphang ka jingma na ka jingdih duma, katba ka dang pynskhem biang ruh ia ka jingdonkam jong ka jingim kaba koit kaba khiah bad ka jingtreilang jong baroh ban tei ia ka imlang sahlang kaba lait na ki jingdih duma.






