New Delhi, Naitung 18: Ki jingma kiba wan na ka jingkylla ka mariang bad ka jingthut ha ki lad pynbiang mar ki ktah man ka por ia ka ioh ka kot jong ka pyrthei ha kaba iadei bad ka bam, bad ka kynhun BRICS ka don ki jingeh kiba thymmai kiba ka hap ban iakynduh.
Ka jingbuh lypa ia ka bam, ia kaba ngi ju pyrkhat kum ka jingpynkhreh na ka bynta ki jingjia ba syndet, ki dei mynta kiba hap ban pyndonkam na ka bynta ka jingshngain ha ka jingioh ia ka bam kaba tei ia ka met, ka jingiaid ryntih bad ki iew bad ki jinglong jingman ha ka imlang sahlang kiba kylla stet.
Katba ngi sngewthuh ba ka jingbuh lypa ka long kaba kongsan na ka bynta ka jingshngain ha ka pyrthei ha kaba iadei bad ka bam, ka jingkylli kaba mynta ka long, kiei ki mar kiba ngi dei ban buh lypa na ka bynta ki jingartatien kiba iadei bad ka jingkylla ka suinbneng bad ka kam khaii pateng, ha ryngkat ki jingeh kiba don lypa kiba iadei bad ka jingthngan bad ka jingioh duna ka bam kaba tei ia ka met.
Ka kaiphod World Bank–FAO–WFP (2025)-Strengthening Strategic Grain Reserves to Enhance Food Security, ka la pyni ba 343 ngut ki briew ha 74 tylli ki ri ki shem jingeh bha ha kaba iadei bad ka jingioh ia ka bam ha u snem 2024. Kane ka long ar shah haba ianujor bad ki briew kiba shem jingeh ban ioh ia ka bam ha ki snem shuwa ka khlam COVID-19.
Ki jingktah kiba bun ia ka ioh ka kot ki la wanrah ia ki jingthut kiba bun ha ka kam khaii pateng bad ka jingkiew ka jingbym ioh bam, kiba la wanrah ia ki jingeh ha kaba iadei bad ka jingshngain ha ka jingioh bam.
Ka kam ka la nang kham jynjar shuh shuh ha u snem 2026. Katkum ka jingong jong ka World Bank, ka thma kaba dang ïaid shakhmat ha ka thain Sepngi jong ka Asia ka la wanrah ïa ka jingthut ha ka jingshalan umphniang bad sboh lyngba ka Strait of Hormuz, ka jingïadei kaba kongsan bha ha ki marbam mar rep ha ka pyrthei. Ka la don ka bynta kaba kongsan bha ha ki kam jong ka pyrthei kiba iadei bad ki mar bam.
Ka la don ka jingkiew dor kaba khraw jong ki sboh naduh u Rymphang haduh Lber 2026, ha kaba ka dor jong ka urea ka la kiew haduh 46 percent ha ka shi bnai. Katkum ka jingkhein lypa ba la ai da ka World Food Programme, haduh 45 million ngut ki briew ki lah ban poi sha ka jingkyrduh bam namar ka jingbteng jong kane ka jingthut.
Kane ka dei ka jingeh kaba heh bha ia ki ri jong ka kynhun BRICS namar ba bun na ki ki dei kiba khlain bha ha ki kam rep bad ka jingshalan ia ki mar rep bad ruh kiba pyndonkam shibun bha ia ka sboh ha kajuh ka por.
Hynrei ka rukom pyrkhat kaba rim shaphang ki jaka buh jingbam ka la nang kylla. Ha ka rukom tynrai, ka jingthmu ban buh lypa ia ki mar bam ka long khamtam eh ban pynbeit ia ka dor ne ban iahap bad ki jingduna ba shipor.
Ka jingeh jong ka juk mynta, ha kawei pat ka liang, ka kham jylliew bad ka donkam ia ki lad ki lynti ban pynthikna ym tang ia ka jingdon jong ki jingtei met kiba biang, hynrei ruh ia ka jinglong jong ki kaba iadei bad ka jingbam, ka jingbiang ka dor, bad ka jingdon jong ki kaba bteng hapdeng ki jingthut.
Katkum ka kaiphod ba la lum lang jong ka European Commission “Using Food Reserves to Enhance Food and Nutrition Security in Developing Countries,” ka bam bad ka jingshngain ha kaba iadei bad ka bam kaba tei ia ka met kam sahkut tang ha ka jingioh ia ki mar bam.
Ka jingkylla ka la nang kham kongsan ha ka jinglong jong ki ri BRICS, ha kaba wat la ka don ka jingtam ki jingdon jingem kiba iadei bad ka bam, hynrei ka jingduna marbam ka dang iai bteng. Ka India, kum ka nuksa, ka la tam ia ka rekod ban pynmih bun eh ia u khaw ha ka 353.96 million ton ha ka por naduh u snem 2024 haduh u snem 2025, katba ha kajuh ka por ka dang pynneh ia kawei na ki rynsan kaba heh tam ha ka pyrthei kiba iadei bad bad ki mar bam.
Ia kane ka jingshisha la pyni ha ka jingthoh ha u snem 2025 ba la pynmih da ka tnad Press Information Bureau jong ka Sorkar India halor ka phang From Harvest to Home: Building Resilient Infrastructure for Storage of Food Grains.
Ki lad buh mar bam kiba dang mih ha India ki pynpaw kumno ki jaka buh jingbam kim sahkut tang kum ki jaka buh jingbam, kiba iaid sha ka jingpyniaid kaba jop ia ka jingpynbiang ia ka bam kaba tei ia ka met. Ka rukom buh mar bam katkum ka jingstad saian, ka jingpynkylla digital, ka jingpynkylla ia ka bor bapher bapher, bad ka jingpyniasoh bad ka Public Distribution System ka ai ka lad ban pyniar ia ki jait mar ba la buh lypa da kaba pynrung ia ki jait jingbam ba la pynkhlain – u kba bad u kew, bad kumjuh ruh ki shana dai, ki jait dai, bad ki jingbam ba la pynkhlain. Kane ka nang kham kongsan namar ba ka India ka nang kyntiew ia ki jingpyniar ia ki mar rep ha ka pyrthei.
Ha kajuh ka rukom, ka China ka pyrshang ruh ban pynbeit thymmai ia ka buit treikam jong ka ha kaba iadei bad ki jingdon jingem jong ka ha ka rukom treikam kaba pyrkhat ia ka jingiaineh jong ki kam jong ka kiba iadei bad ka bam.
Katba ka dang bteng ban lum ia u khaw, u kew, bad u riewhadem, ka Beijing mynta ka kham pynleit jingmut ha ka jingbuh ia ki jingstad, ka jingpeit bniah ïa ki jingbam da kaba pyndonkam da ka AI, ka jingpynbiang ia ki jaka buh daitthah ia ki marbam, bad ki symbai.
Mynta ka la kham pynleit jingmut ban pynthikna ba kan don ka jingshngain lyngba ka jingbam kaba tei ia ka met hapoh ka jingpynbiang jingbam kum ka lad ban pynduna ia ka jingduhnong hadien ka por rep bad ban ioh ia ki jingbam bapher bapher.
Ka lynti ba ka Russia ka la shim ruh ka ai ia ka nuksa jong kawei pat ka bynta jong ka polisi jong ka ri, kata ka long ka jinglah ban ieng pyrshah ha ka kam sain pyrthei. Ka Russia ka la pyniadei ha ka rukom kiba shai ia ka jingbiang bam bad ka jingbiang jong ka ri, ka jingpynbun ia ki mar ba la lum lypa, ka jingpynleit jingmut ha ka jingpynmih mar hapoh ka ri na ka bynta ka kam rep jong ka, bad ka jingpyndonkam ia ka jingshalan ia u khaw shabar ri bad ki sboh kum ki atiar jong ka sain pyrthei ha ka thain Sepngi jong ka Asia bad Africa. Ha ka pyrthei ha kaba ki jingpynjari, ki jingiadei ha ka kam khaii pateng kiba la pynphiah, bad ki jingtehlamam ia ki jingshalan mar shabar ri ki nang jur, kane ka dei ka mat kaba kongsan bha.
Ka don sa kawei pat ka nuksa kaba kordor – ka South Africa. Ha ka jaka ban pynleit jingmut ha ka jingdon jingbam, ïa ki jingeh jong ka South Africa lah ban batai kum ki jingeh ha ka jinglah ban siew bad ka jingbym lah ban ïoh ïa ki jingbam ba tei met.
Ha kane ka khep, ka jingpeit bniah jong ka sorkar ka phai sha ka jingiada ia ka imlang sahlang ha kaba iadei bad ka jingbam, ki skhim ai bam ha ki skul, ka jingthied mar, bad ka jingiada ia ki lad pynbiang mar bam ha ka imlang sahlang na ki jingma kiba wan na k jingkylla jong ka suinbneng.
Ha kum kane ka jinglong, ki jingbuh lypa ia ki mar kam dei shuh ka kam na ka bynta ka ioh ka kot hynrei ka kylla sha ka kam kaba iadei bad ka jingpyntreikam ia ki prokram ban ai ia ka bam kaba tei ia ka met.
Shuh shuh, ka kaiphod World Bank-FAO-WFP ka ban jur ba ka jingpynbiang lypa ia ki mar ka long kaba seisoh tam, lada ka long kaba ‘rit, kaba suk bad kaba stad’ bad kaba la pynbiang na ka bynta ki jingjia kiba syndet.
Kumjuh ka jingiatreilang hapoh ka European Commission ka pyni ba wat hapdeng ka jingbiang ki mar, ka rukom pyniaid kam ka dei ka bynta kaba khraw bha kaba wanrah ia ka jingbha ne ka jingsniew ha kaba iadei bad ki polisi kiba iadei bad ka jingshngain ha ki mar bam.
Kane ka long kaba kongsan namar ka ktah ia ka rukom iatreilang hapoh ka BRICS ban kyntiew ia ka jingshngain ha ki mar bam. Ha ka jaka ban pynbiang ia ki mar ha ka rukom kaba shem jingeh bha ha ka kam sain pyrthei bad ka jingpynpoi ia kine ki mar, ka la kham bha ia ka BRICS ban don ia ka rukom treikam hapdeng ki ri kaba don nongrim ha ka jingiasam ia ka data, ki lad buddien kiba iahap lang, ki lad ai jingtip lypa, ka rukom thied mar kaba ryntih bad ka jingkyntiew ia ki lad buh mar.
Ka long kaba donkam ban kynmaw ba ka lawei jong ki mar ba la pynbiang lypa ka iasoh lang bad ka jingiar jong ki jait bam kiba tei ia ka met. Ka jingbuh lypa ia u khaw bad u kew kam lah ban pyndap ia ka jingma kaba don ha kaba iadei bad ka jingthngan bad ka jing duna ha ki mar bam kiba tei ia ka met. Ka long kaba donkam ban pynthikna ia ka jingioh ia ki jait khaw bad kew kiba tei ia ka met. Kane kan plie lad ia ki ri BRICS ban pyniasoh lang ia ki kam pynthikna ia ka jingshngain ha ki mar bam bad ki kam kiba iadei bad ka koit ka khiah jong ki paidbah.
Ka long ruh kaba donkam ban pynthikna ia ka jinglah ban iaineh na ki jingkylla ka suinbneng na ka bynta ka jingpynkhreh lypa ia ka jingpynbiang mar lypa. Namar ka jingbun shuh shuh ki jingshlei um, ka jing duna slap, ki eriong bad ka jingshit tasam, ka long kaba donkam shuh shuh ba kine kim ktah ia ka jingpynmih mar bad ka jingbuh ia ki mar ha kajuh ka por. Ha kaba iadei bad kane, ka long kaba donkam ban bei tyngka ha ki jaka buh mar kiba katkum ka juk mynta, bad ruh ha ki lad buh pyndaitthah, ki jaka buh mar ba iasam lang, ki lad peitngor kiba don ka IoT bad ki lad ban tehlakam ia ka jingdon jong ka um.
Ki ri BRICS ki don ha ka jaka kaba biang tam ban iarap ban wanrah jingkylla ha ki polisi jong ka pyrthei ha kaba iadei bad ka jingbuh ia ki mar bam. Ha ka jingiatreilang, ki lah ban don ka bynta kaba heh bha ha ka jingpynmih mar bam, ka jingpyndonkam ia ki sboh, ka jingkhaii ia ki mar bam, bad ki kynhun kiba iashem jingeh ha ka pyrthei.
Lyngba ka rukom pynkhreh kam kaba biang, lah ban pynkylla ia ki jaka buh mar jong ki na ki lad ha ki por jong ki jingeh sha ki lad ban pynthikna ia ka jingshngain ha ka jingioh ia ki mar bam kiba tei ia ka met, ka jingianeh haba don ki jingkylla jong ka suinbneng bad ka jingryntih ha kaba iadei bad ka jingiadei hapdeng ki ri.
Ka jingjop jong ka jingbuh lypa ia ki mar kan ym shong tang ha ka jingbun jong ki mar ba la buh. Hynrei, kan dei na ka jinglah ban pynthikna ia ka jingiaid ryntih jong ka imlang sahlang lyngba ki jingeh, ka jingpynthikna ia ka jingioh ki paidbah ia ka bam kaba tei ia ka met, ka jingpynkhlain ia ki lad pynmih mar bam ha ki thain bapher bapher, bad ka jingpynduna ia ka jingshaniah ha ki lad pynbiang mar kiba tlot ha ka pyrthei.
Ka jingkylli ia ki ri BRICS ha kaba iadei bad ka jingpynbiang lypa ia ka bam mynta kam dei hato ngi lah ne em ban pynmih shuh shuh ia ki mar bam, hynrei ka long hato ngi lah ban pynbiang ia ki mar bam kiba tei ia ka met.
(Ka nongthoh kadei ka South Asia Lead, Seed Systems and Product Management, & India Country Manager (Interim), ka nongioh ia ka khusnam Norman Borlaug Field Award (World Food Prize) 2023, International Rice Research Institute.)
