New Delhi, Naitung 20: Ka Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA jong ka India bad ka UK ka pyni ia ka por kaba kongsan ha ka jingiadei jong ka India ha ka khaii pateng shabar ri.
Katba ka jingpyniasoh ia ka ioh ka kot jong ka India la kumno kumno ha kine ki arphew snem ba la leit noh ka la iahap bad ki ri jong ka East Asia, ka UK ka la long shi bynta jong ka jingpyniasoh ia ka ioh ka kot jong ka Europe naduh ki snem 1970.
Na ka bynta baroh ar ki ri, ka CETA ka pyni ia ka jingkylla kaba khraw bad ka sienjam kaba kongsan ban pyniar ia ki jingiatreilang jong ki bad kiwei kiwei ki ri ha ka ioh ka kot.
La iasoi ha u bnai Naitung 2025, ka CETA ka la treikam ha ka 15 tarik u Naitung 2026 hadien ba la pyndep lut ïa baroh ki kam aiñ hapoh ka ri kiba pyni ïa ka jingïaid lynti jong ka naduh ka jingïakren haduh ka jingpyntreikam.
Kane ka dei ka por ban rakhe bad ka lad na ka bynta baroh artylli ki ri ban rah shakhmat ia ka jingiadei kaba jrong ha ka histori, ka kolshor bad ka ioh ka kot sha ka kyrdan kaba shalor.
Ka CETA ka pyni ia ka jingshaniah ha ka nongrim shna tiar jong ka India, ka jingkhlain jong ki kam ai jingshakri bad ka jingdawa ha kylleng ki ri ia ki nongtrei ba tbit jong ngi.
Kaba pyniapher ia kane ka jingiateh kalong ka jingpynleit jingmut kaba khlain jong ka ia ka jinglah ban ioh ia ki iew na ka bynta ki kam kiba donkam bun ki nongtrei, ka bor ban pynpoi ia ki jingshakri bad ka jingkynthup ia ki bynta kiba kham thymmai jong ka jingiatreilang ha ka ioh ka kot.
Ka CETA ka long kaba bniah katba lah, bad ka buh ia ka nongrim na ka bynta ki jingiateh kular khaii pateng jong ka pateng thymmai jong ka India.
Ka jingdonkam jong kane ka jingiateh ka shong ruh ha ka jingheh bad jinglong ryntih jong ka. Ka India bad ka UK ki don ka bynta jong ka khaii pateng kaba la poi haduh USD 56 billion, bad baroh ar ki ri ki la buh ia ka thong ban pynbun ar shah ia ka khaii pateng jong ki shuwa u snem 2030.
Ka ai ia ka phang pdeng ban pyndep ia kata ka thong da ka jingthikna kaba kham khraw bad kaba lah ban tip lypa, katba ka pyni ruh ia ka lynti kaba kongsan bad kaba kham iar jong ka India-UK Roadmap 2030.
Kane ka jingiateh kadei ka sienjam kaba kongsan ban pynlong ia kata ka jingthmu sha ka jingshisha, bad ka jingktah jong ka kan sa paw katba nang mih ki sngi.
Ka bynta ba kongsan jong ka jingiateh kalong ka jinglah ban ioh ia ka iew kaba la pynthikna na ka bynta ki mar ba shalan shabar ri jong ka India. Ki mar jong ka India kin ioh ia ka jinglait na ka jingsiew ha kumba 99% na ki khajna ha UK, kaba kynthup haduh 100% na ka jingkhaii.
Kane kan pynkhlain ia ka jinglah ban iakhun jong ki kam kiba donkam shibun ki nongtrei kum ki kam jain, ki snieh bad ki juti, ki mar duriaw, ki mar ba iadei bad ki kam ialehkai, ki mawkordor bad ki jingdeng, ki tiar jingialehkai bad ki jingbam ba la pynkhreh kaba la antad ba kan long haduh $ 150 bn.
Kine kidei ki kam ha kaba ka India ka don ia ka jingheh, ka jingtbit bad ka bor ban shalan mar shabar ri, bad ha kaba ka jinglah ban ioh ia ka iew ka hat ka lah ban pynkylla beit beit sha ki lad ioh kam bad ka ioh ka kot kaba kham heh.
Kum ka nongpynbiang mar ba kongsan sha ka iew jong ki jain bad ka jait jain ba pyndonkam ha ki iing jong ka UK da ka bhah kaba mynta kaba long 6.8 %, la khmih lynti ba ka CETA kan ai ka jingkyrshan kaba khraw ia ka kam shna jain bad ki riam jong ka India bad kan iarap ban pynduna ia ka jingiapher hapdeng ka India bad ka China, Bangladesh bad kiwei kiwei ki nongpynbiang mar na Asia.
Ka ai ruh ia ka India ka lad kaba kongsan ban shalan shabar ri sha ka iew ba iadei bad ki snieh bad ki juti jong ka UK kaba shongdor $ 8.7 billion. Kam dei tang shaphang ka jingpynlait ia ki khajna, hynrei kadei ruh ka jingplie shuh shuh ia ki lad ioh jam bad ki lad ban ioh ia ki iew na ka bynta ki MSME bad ki kam barit baria, ki nongtrei kti, bad ki kam ba la ialam da ki kynthei.
Kane ka jingiateh ka plie ruh ia ki lad ba thymmai na ka bynta ka rep ka riang, ka kam ri dohkha, khamtam eh ki shymprong barit bad kiba heh ba la buh pyndaitthah, bad ka jingshalan ia ki marbam shabar ri.
Ha kajuh ka por, ïa ka jingïateh kular la saindur bha ban ïada ïa ki kam ba kongsan jong ka India-ki kam ba iadei bad ka dud, ki soh apple, ki cereal, bad ki umphniang bam, kum ka nuksa. Katto katne na kine ki mar kiba kongsan la kyntait ne la iada lyngba ki tariff rate quota lane ka phased liberation.
Ka ioh ka kot jong ka pyrthei ka nang kham long kaba la ialam da ki jingshakri, ha kaba baroh artylli ki ri ki don ki jingkhlain. Ka CETA ka kynthup ia ki jingkular kiba kynthup ia baroh ki kam ba kongsan ba iadei bad ki kam ai jingshakri bad 137 tylli ki kam kiba lah ban shalan sha India.
Kita ki kynthup ia ka IT bad ki kam ai jingshakri ba la pyndonkam da ka IT, ki kam ai jingshakri ba iadei bad ka kam pisa tyngka bad ki kam, ka jingai jingmut ha ka kam khaii, ka pule puthi, ka telecom, ka jingtei bad ka kam engineering.
Ka jingiateh ka kynthup ia ki jingkular halor ka kyndon jong ki kam ai jingshakri ba thymmai ha kaba iadei bad ka pisa tyngka bad ka jingiatreilang halor ka FinTech, RegTech bad ka jingiar ha ka kam bei tyngka.
Kane ka lad ba thymmai ba iadei bad ka ioh ka kot hapdeng ka India bad ka UK kadei baroh shaphang ka jingiasam ia ki kam. Ka CETA ka ai ki lynti kiba kham suk na ka bynta ki nongpynbiang ia ki kam ai jingshakri ba la iateh kular, ki nongwan na ka bynta ki kam, ki nongshah kynriah kam hapoh ka kompeni bad ki riew shemphang ba laitluid.
Ka CETA ka ai ruh ia ka rukom treikam na ka bynta ka jingithuh lang ia ki jingtbit ha ka kam ryngkat bad ka por kaba shai na ka bynta ban ithuh ia ki kam ai jingshakri ba iadei bad ka jingmyntoi lang bad na ka bynta ban pynkut ia kum kine ki jingiateh.
Ka CETA ka ithuh ruh ia ka sap ha ka kolshor bad ka kam kaba ka India ka don ban ai bad ka ailad man la u snem na ka bynta ki 1,800 ngut ki nongshet, ki nonghikai yoga bad ki nongtem tynrai na India.
Kane ka pyni ba kam dei tang ka jingkylliang jong ki katto katne ki riewshemphang, hynrei na ka bynta ki thup jong ka sap ka phong ha kaba ka India ka don kaei kaei kaba kyrpang ban ai sha ka UK.
Kawei pat ka jingmyntoi kaba kongsan na ka bynta ki riew shemphang jong ka India kalong ka Double Contribution Convention, kaba la treikam ryngkat bad ka CETA.
Kan pyllait ia ki nongtrei na India bad ki nongpyntrei jong ki na kaba ai jingiarap ia ka imlang sahlang ha UK haduh san snem. Ki jingnoh synniang na ka bynta ka jingïada ha ka imlang sahlang kiba long kumba $ 600 mn man la u snem ki pyni ïa ka jinglut kaba shyrkhei na ka bynta ki riew shemphang jong ka India kiba don ha UK na ka bynta ki kam ba lyngkot samoi ne ba shipor.
Hynrei kim shym la sah slem ban ïoh ïa ka bai bam tymmen ne kiwei kiwei ki jingmyntoi na ka jingïada ha ka imlang sahlang. Na ka bynta kumba 75,000 ngut ki nongtrei na India bad ki nongpyntrei jong ki, kane ka long ka jingpynsuk kaba khraw.
Kano kano ka FTA kaba mynta kam sahkut tang ha ki bynta tynrai jong ka jinglah ban ioh ia ki iew ha kaba iadei bad ki mar bad ki kam ai jingshakri bad kan kynthup ia ki bynta kiba kham thymmai jong ka jingiatreilang.
Ka CETA ka la pdiang ia ki rukom treikam kiba la pynbeit ryntih ha ki bynta kiba kynthup ia ka jingthied mar jong ka sorkar, ka intellectual property rights (IPR), bad ki phang ba iadei bad ka khaii pateng bad ka roi ka par kaba iaineh kum ka mariang, ka jingtrei, ka jingryntih hapdeng shynrang bad kynthei bad ka jingpyrshah ia ka bamsap. Kine ki long ki pud ba thymmai jong ki jingiateh khaii pateng jong ka juk mynta.
Ha ka jingthied mar ka sorkar, ka CETA ka la pynneh pynsah ia ka polisi jong ka India ban ai jingmyntoi ia ki MSME hapoh ka Public Procurement Policy na ka bynta ki karkhana barit baria. Nalor kata, katba ki nongpynbiang mar jong ka UK ki lah ban iashim bynta kum ki nongpynbiang mar jong ka ri hapoh ka Class – II, ki nongpynbiang mar jong ka India kin dang ioh ia ka jingmyntoi kum ki nongpynbiang mar jong ka ri hapoh ka Class- I.
Kumjuh ruh, ka India ka la iakren ia ka bynta IPR kaba bniah katba ka dang bat pura ia ka hok ban ai ia ki laisen ba dei ban pyndonkam lane ban pyndonkam da kiwei pat ki jingpynkylla katkum ki jinglong jingman.
Ka jingmut kaba kham iar jong ka jingiateh ka iahap bha bad ka jingthmu jong ka India ia ka Viksit Bharat 2047. Ka kam kaba don hakhmat na ka bynta baroh ar ki nongiatreilang ka long ban pyntreikam ia ki jingkular ha kylleng ki bynta.
Da ka jingtreikam jong ka CETA, ka India bad ka UK ki don ka lad kaba kham niar ban tei ïa ka jingïatreilang kaba skhem, kaba thymmai bad kaba pynshong nongrim ha ki briew na ka bynta ki phew snem ban wan, la thoh da u Rajesh Agrawal u nongthoh udei u Secretary, Tnad Commerce.
